Abstract
E panapanaia whānuitia ana kā momo koiora e te mimiti haere o kā nōhaka me te horahora haere o kā momo riha, inarā ki kā taiao taikaha. He tauhuaka nō te urutauka whaiaroaro me te tauwhaika ki kā momo kē. Nō konei te take i kā wai māori i Aotearoa nei, e whāiti haere ana kā tūraka hauropi pai mō kā ika taketake, ā, me uaua ka kitea te rauwirika kaiao te wātea ai i te momo riha. Ka tū a Rēkohu (Wharekauri), hai tāhuhu mō tēnei rakahau, arā ko tētahi moutere me te repo rei e wātea ana i te momo ika riha. Mā reira, ko tāhaku i te tuhika nei, he titiro ki te aweawe o te tauwhaika, ki te aweawe hoki o te konihi, ki kā ika koreheke i te wai māori.
E whakaaturia ana kā kaupapa e toru o te rauropi o te waikākā o Rēkohu (Neochanna rekohua), arā 1) ko te pūtake o tā te waikākā tuari matawhenua, 2) ko te aweawe o te konihi māori nei, arā ko te tuna (Anguilla spp.), ki te hakaka āhua ā-taupori, 3) ko te riteka o tā te waikākā kai i tā te kaiwhakataetae, i tā te porure (Retropinna retropinna). Ko te mea nui mā te tuari matawhenua o kā waikākā o Rēkohu, ko te kaupare ā-whakataetae, te here ai te waikākā ki te roto rei i te nuika o te wā. Ko te tarahinau me te oi ki te taha o te roto te mea nui mā te ranea o te waikākā.
Noho āhukahuka ai te waikākā me te tuna, ekari he iti ake te roaka o te waikākā ki tō te tuna taha. Mā te aro ki tā te ‘New Zealand Freshwater Fish Database’ mauhaka, ka kitea, he pērā anō i Aotearoa whānui, ka iti te ika ki tō te tuna taha. Nōku ka whakatauritea te aweawe o te konihi māori nei me te konihi riha nei ki te hakaka roaka ā-taupori o kā ika i Aotearoa, ka kitea he tino rerekē ki tā te konihi riha aweawe. Ka mutu, me uaua ka kite te ika iti ki tō te tarauta taha.
Hei wherawhera i te tukaka mā te titiro ki tā te ika kai, ka whakatauritea te kanoirite waro me te kanoirite hauota ā-pakihau, ā-uaua hoki, o kā waikākā me te whai whakaaro o tōna roaka. I roto o tērā whakataurite, ka puta ko tētahi raru. Nui haere ana te roaka o te ika, iti haere ana te kanoirite hauota ā-uaua, ahakoa karekau he taunaki mā tērā i tā te ika puku. Heoi, me āta whakaaro tātou ki te whakamōmona ā-kaupae o te kanoirite ā mua i te mahia o te kanoirite hei tohu o te kai. He whānui te kai o kā waikākā o Rēkohu me kā porure. He taunaki te tino rite o tā rātou whirika kai ki te whakaaro, ko te take o te tuari matawhenua o te waikākā he kaupare ā-whakataetae ā-rawa.
Hui katoa, ko te nōhaka hei punaka mā te ika. He mea nui kā taiao taikaha e tū ora rā hei punaka mō te momo koiora tāwariwari ā-whaiaroaro, toupiore ki te whakataetae. I ruka i te whakaaro o te riteriteka tonutia o te koreka o te ika iti e noho āhukahuka me te tarauta, ka taunakitia te whakaaro, tē taea te whakaputa uri. I te ao hurihuri me te mimiti haere o kā repo me kā nōhaka rei, me āta tiaki kē kā punaka hei whakarauora kā ika whakaraerae.